DeFi, tüketicilerin birbirleriyle finansal nitelikte işlemler gerçekleştirmesine olanak tanıyan platformları ifade eder.
DeFi; bankalar, aracı kurumlar ve merkezi borsalar gibi geleneksel finansal kurumların kontrolü dışındaki finansal işlemleri yönetmek için blockchain, kripto para birimleri (esas olarak stablecoin’ler) ve smart contract’lar kullanır. Kullanıcılar böylece, bir hizmet sağlayıcı yerine kendileri tarafından yönetilen unhosted dijital cüzdanlar aracılığıyla açık yazılım protokolleriyle etkileşime girerler.
Merkeziyetsiz finans (DeFi), 2019’dan bu yana en hızlı büyüyen kripto sektörlerinden biri olmuştur. Kovid pandemisi sırasında kripto ve DeFi’ye olan ilgi hızla artmış ve yatırımlar hız kazanmıştır.
DeFi nasıl çalışır
DeFi, merkezi modelleri devreden çıkarmak ve kripto para birimlerini kullanarak finansal hizmetlerin her yerde sunulmasını ve uzlaştırılmasını sağlamak için blockchain platformlarını kullanır. DeFi kullanıcıları, aracıları ortadan kaldırarak ve kişisel cüzdanlar (DeFi smart contract token’ları) ile işlem hizmetleri aracılığıyla paraları üzerinde tam kontrol sağlayabilir ve DeFi dApps aracılığıyla bunlarla doğrudan etkileşime girebilirler.
**Smart contracts
**Smart contract’lar, dijital varlıkları ve iki veya daha fazla taraf arasındaki işlemleri kontrol eden, böylece sürtünmeyi ve maliyetleri azaltan, blockchain üzerinde çalışan bilgisayar programlarıdır. Smart contract’lar, bu uygulamaların çalışması için gerekli koşulları ve faaliyetleri kodlayarak DeFi uygulamalarının işleyişinin temelini oluşturur.
**Software protocols
**Blockchain’ler üzerindeki DeFi yazılım protokolleri, belirli görevleri veya faaliyetleri yönetmek için yazılmış standartlar ve kurallardır. Birlikte çalışabilirdirler (interoperable), yani bir hizmet veya uygulama oluşturmak için aynı anda birden fazla kuruluş tarafından kullanılabilirler; bu da alıcıların, satıcıların, borç verenlerin ve borç alanların peer-to-peer etkileşime girmesini sağlar.
DeFi protokolleri, kullanıcıların kripto varlıklarını diğer kullanıcıların borç alabileceği bir havuza (pool) yatırmasına olanak tanıyan, kendi kendine çalışan (self-executing) smart contract’lar aracılığıyla yatırım amaçlarına ulaşır. Mevcut DeFi projeleri için en yaygın protokoller Ethereum üzerinde oluşturulmuştur.
**Decentralised applications (dApps)
**Decentralised applications (dApps), altta yatan protokolleri basit, tüketici odaklı hizmetlere dönüştürür. DeFi; kripto varlık ticareti, lending and borrowing (borç verme ve borç alma), tasarruflar, ödemeler, türev işlemleri, risk sigortalaması vb. dahil olmak üzere tüm finansal hizmetler yelpazesi için kullanılabilir.
**Governance tokens
**Bazı DeFi protokolleri, kullanıcıları farklı işlem türlerine katıldıkları, bunları gerçekleştirdikleri veya destekledikleri için ödüllendirmek amacıyla “governance tokens” tahsis eder. Katılımcılar genellikle bir protokolle etkileşime girerek ve ona hizmet sağlayarak token kazanırlar; örneğin merkeziyetsiz bir borsada liquidity sağlayarak veya bir lending platformunda collateral sunarak.
Bu governance token’ları genellikle kullanıcılara projeden getiri elde etme ve protokolün önerdiği değişiklikler üzerinde oy kullanma hakkı verir. Bu ilişkili haklar nedeniyle, governance token’larının bir değeri vardır ve alınıp satılabilirler.
DeFi platformları
Bu platformlar, çalışmak için blockchain teknolojisine ve crypto staker’lara (işlem işlemcileri) ihtiyaç duyan, tüketiciye yönelik finansal arayüzlerdir.
Aşağıdakiler dahil olmak üzere çeşitli merkeziyetsiz platformlar mevcuttur:
- Decentralized exchanges (DEX, herhangi bir merkezi denetleyici olmadan dijital varlıkların ticaretine izin veren pazaryerleridir. Bilinen örnekleri Uniswap ve Justswap’tır.)
- Lending and borrowing (DeFi kullanıcıları, governance gibi blockchain faaliyetlerine katılmak için kredi veya token borç alabilirler. Önde gelen örnekler Compound, Makerdao ve Aave’dir)
- Trading (karmaşık) türevler (En bilinen örnek Synthetix’tir)
- Sigorta
- Asset management vb.
**DeFi’nin Avantajları
**
- Finansal ürünlere ve liquidity’ye daha kolay erişim (kullanıcılar varlıkları/fonları üzerinde tam kontrole sahiptir)
- **Peer-to-peer ticaret (**Yüksek düzeyde şeffaflıkla ve katılım için sıfır gereksinimle esnek, doğrudan kişiden kişiye ticarete olanak tanır)
- Erişilebilirlik (DeFi platformlarının ve protokollerinin dağıtık doğası, onları tüm dünyada kullanılabilir kılar.)
- Gelişmiş piyasa verimliliği (Bireyler ayrıca kripto varlıkları collateral olarak kullanarak bu platformlardan anında borç alabilirler. Bu otomasyon finansal işlemlerin hızını artırabilir, maliyetleri düşürebilir ve —yeterli zaman verildiğinde— bu hizmetlerin kullanılabilirliğini genişletebilir.)
- **Daha düşük maliyetler (**Bu tür merkeziyetsiz ve non-custodial platformlar, pazara girenlerin genellikle düzenlenmemiş kalması ve minimum işletme ve düzenleme maliyetlerine sahip olması nedeniyle düşük başlangıç ve giriş maliyetlerine sahiptir. Merkezi aracıların olmaması veya eksikliği, düzenleyicilerin DeFi hizmetlerini yasaklamasını zorlaştırır.)
- **İnovasyon (**kullanıcılar tarafından desteklenen hizmetleri değiştirmek için oy kullanılması veya mevcut açık kaynaklı kod tabanının fork’lanması ve yeni bir protokol geliştirilmesi yoluyla.)
DeFi’nin Riskleri
- Kullanıcı hataları (blockchain üzerinde bir işlem sırasında yapılan hatalar)
- smart contract güvenlik açığı (DeFi uygulamasındaki bir hata nedeniyle)
- Yazılım sistemlerinin arızalanması (sisteme yanlış veri girilmesi nedeniyle)
- Siber saldırılara, hack’lere, dolandırıcılıklara, yanlış ve yanıltıcı işlemlere karşı savunmasızlık (DeFi işlemlerine katılanların anonimliği nedeniyle)
- Tüketici korumasının olmaması (kuralların ve düzenlemelerin olmaması)
- Aracıların olmaması
- Kodlar (herkese internet üzerinden açık olan blockchain kodunun yarattığı zorluklar)
- Bilgi kaynağı (işlemlerin ötesinde takas edilen varlığa ilişkin bilgi kaynağının sağlanmasının zorluğu) ve …